Geldmarkt: repercussies op reële economie

Vorig jaar heeft de Europese Centrale Bank (ECB) tegen zeer lage tarieven voor € 1000 mrd aan noodleningen verstrekt aan banken in Europa. Die lening heet LTRO en loopt drie jaar, maar mag eerder worden afgelost. De eerste aflossing van januari was veelbelovend, maar daarna betaalden banken de ECB steeds minder terug. En dat is tekenend voor de moeizame geldmarkt.

Daar gaan duizenden miljarden euro’s in om. De markt wordt beïnvloed door valutahandelaren, banken, beleidsmakers en de politiek. Alles is met elkaar verweven en wat er in de geldmarkt gebeurt, kan grote repercussies hebben op de reële economie. Tussen de moeilijke geldmarkt en spookwijken aan de costa’s bestaat een directe link. Want als Spaanse banken zich op die markt minder kunnen financieren, kunnen ze minder leningen uitzetten die de bouw van villa’s mogelijk maken.

'Balans moet aan het einde van de dag kloppen'

Van den Broek heeft gewerkt bij ABN Amro en geeft nu trainingen aan bedrijven over de werking van het financiële systeem. Zogeheten kort geld dat banken aantrekken voor de duur van minder dan een jaar, zo is zijn credo, ‘is het bloed van de markt’. Sinds de financiële crisis wantrouwen Europese banken elkaar, waardoor de geldmarkt al jaren aan het infuus van de ECB ligt. Herstel is alleen mogelijk als het vertrouwen in het financiële systeem terugkeert.

Banken zijn geldwinkels. Ze doen aan betalingsverkeer en aandelenhandel tot valutahandel en verlenen van kredieten aan bedrijven — om maar wat te noemen. Aan het eind van iedere dag moet de balans van de bank kloppen, horen alle externe betalingsrekeningen in evenwicht te zijn. Om eventuele tekorten op te vullen leent de bank extra geld op de geldmarkt. Bij een overschot leent de bank het extra geld juist tegen een interessante rente uit aan een andere bank met een tijdelijk tekort.

Een infarct

Om prijsstabiliteit te handhaven, reguleert de ECB de Europese geldmarkt. In feite is de ECB, zoals ook andere centrale banken in de wereld, de geldmanager. In deze functie kan de ECB geld creëren of vernietigen. De hoeksteen van dit zogenaamde monetaire beleid, is een efficiënte geldmarkt waar banken dagelijks voor miljarden transacties met elkaar afsluiten. Daarbij is een centrale bank een ‘lender of last resort’, zodat banken bij een tijdelijk financieringstekort stabiel kunnen blijven.

Tot 2007 functioneerde de Europese geldmarkt goed. Banken leenden elkaar dagelijks honderden miljarden: het bloed werd rondgepompt. Tot 9 augustus 2007. Door problemen met Amerikaanse hypotheken durfden banken elkaar plots geen geld meer uit te lenen. Want wat als de tegenpartij omviel? Er was compleet wantrouwen. De korte rentes die banken elkaar rekenden — Euribor in de eurozone, Libor in Londen — schoten omhoog. De geldmarkt viel stil en er ontstonden grote tekorten bij banken: een liquiditeitscrisis. Een infarct.

Wantrouwen gericht tegen banken Zuid-Europa

Alleen een internationaal gecoördineerde interventie van centrale banken voorkwam dat het financiële systeem instortte. De ECB leende € 95 mlrd. aan commerciële banken in de eurozone, op dat moment de grootste steunoperatie ooit vanuit Frankfurt.

De miljardeninjectie stutte de banken, maar het onderlinge vertrouwen tussen Europese banken kwam nooit meer helemaal terug. Van den Broek wijst weer naar de tafeltjes in het grand café. ‘Stel dat die honderd tafeltjes allemaal banken zijn. Daarvan zijn 98 goed en twee wankel. Maar niemand weet exact welke de twee wankele banken zijn. Dan durft niemand meer aan elkaar uit te lenen.’

Het wantrouwen is voornamelijk gericht tegen banken in Zuid-Europa. Die kampen sinds het begin van de crisis met een grote uitstroom van kapitaal. Noordelijke banken worden veelal overspoeld door een toestroom van geld. Het zogeheten ‘monetaire transmissiesysteem’ is kapot: Noord leent niet meer uit aan Zuid.

'De ECB is momenteel de geldmarkt'

Liever dan het geld naar Spaanse banca’s of Italiaanse banco’s te sluizen, stallen noordelijke banken het geld bij de ECB. ‘Frankfurt’ tracht de geldmarkt nog wel te sturen. Banken die ‘overnight’ — dus voor een nacht om zo hun balans waterpas te maken — geld stallen in Frankfurt, krijgen sinds juli daarvoor 0% rente. Gehoopt wordt dat dit banken zal aanmoedigen om elkaar geld te lenen.

Dat helpt niet: de vrees dat een tegenpartij zal omvallen is dermate groot dat banken gratis geld uitzetten bij de ECB in ruil voor de zekerheid die de centrale bank ze biedt. ‘Beter veilig dan spijtig’, is het 'Leitmotiv' in Noord-Europa.

Om de banken in het zuiden solvabel te houden biedt de ECB goedkoop krediet aan. De ECB is niet langer scheidsrechter of bemiddelaar op de markt, de ECB ís momenteel de geldmarkt. Noordelijke banken brengen hun geld naar Frankfurt, en van daaruit vindt het zijn weg naar het zuiden. De ECB is het grootste clearinghouse van Europa.

Geldmarkt nog altijd ernstig ziek

In theorie is de oplossing eenvoudig, zeggen marktpartijen. Meer Europa. Maak haast met de bankenunie en het deposito-garantiestelsel. Die zijn onvermijdelijk om het monetaire beleid en dus ook de geldmarkt weer tractie te geven. Maar juist overdracht van soevereiniteit is momenteel van Madrid tot Helsinki electorale waaghalzerij. Onmogelijk.

Volgens sommige mensen is de geldmarkt dood. Anderen bestrijden dit: Nederlandse grootbanken lenen mondjesmaat aan zuidelijke partijen, maar alleen banken van naam. Een paar miljoen aan Santander, maar zeker nog niet aan de Caixa’s, de regionale Spaanse banken die in grote problemen zijn geraakt. Want dat de geldmarkt nog altijd ernstig ziek is, dat bestrijdt niemand.

Funding - Lang en kort

Het ‘funden’ van de bank betekent het financieren van de bank. Om kredieten te verlenen en eerder gemaakte schulden terug te betalen hebben banken constant geld nodig. Dat halen ze deels binnen door spaargeld aan te trekken. Maar de banken gaan ook de geld- en kapitaalmarkt op, waar ze ‘kort’ geld (minder dan een jaar) en ‘lang’ geld aantrekken, ook wel de ‘wholesalemarkt’ genoemd. Lang geld wordt opgehaald door obligaties te plaatsen met verschillende looptijden. Ook de aard van obligaties verschilt. ‘Covered bonds’ zijn obligaties met onderpand, ‘senior bonds’ zijn ongedekte obligaties. Verder worden er hypotheken verpakt en verkocht (‘securitisaties’). Kort geld wordt binnengehaald van andere banken of via de uitgifte van ‘commercial paper’, dat vaak wordt gekocht door Amerikaanse geldmarktfondsen.